صور فلکی

 

مقدمه

به گروهی از ستاره‌ها که در تجسم انسان شکل و پیکربندی مشخصی را تشکیل داده باشند صورت فلکی یا پیکر آسمانی می‌گویند.

صورت فلکی مجوعه‌ای از ستاره‌ها است که از دیدگاه زمینی به شکل خاصی تشبیه و نام گذاری شده است. در واقعیت سه بعدی، ستارگان یک پیکر آسمانی لزوماً به هم نزدیک نیستند و ربطی به هم ندارند. قرار دادن آن‌ها در یک مجموعه صرفاً به خاطر نزدیکی ظاهری از دیدگاه زمینی است. دسته‌بندی ظاهری ستارگان به صورت پیکرهای آسمانی از نظر نشانی‌دهی و تهیه نقشه‌های آسان‌فهمِ آسمان مفید است.

 

۸۸ صورت فلکی امروزی

آبمار • آتشدان • ارابه‌ران • اژدها • اسب بزرگ • اسب کوچک • اسکنه • آفتاب‌پرست • بادبان • بزغاله • برساووش • بره • پیاله • پیکان • تاج جنوبی • تاج شمالی • تازی‌ها • ترازو • تک‌شاخ • تلسکوپ • تلمبه • تور • توکان • جوی • چلپاسه • چلیپا • خرچنگ • خرس بزرگ • خرس کوچک • خرگوش • درنا • دلفین • دلو • دوپرگار • دوپیکر • دوشیزه • ذات‌الکرسی • روباهک • زانوزده • زرافه • زن برزنجیر • ساعت • سپر • سکستان • سگ بزرگ • سگ کوچک • سنگتراش • سه‌پایه • سه‌سو • سیاه‌گوش • سیمرغ • شاه‌تخته • شکارچی • شلیاق • شیر • شیر کوچک • طاووس • عقاب • قطب‌نما • قنطورس • قیفاووس • کبوتر • کژدم • کشتیدم • کلاغ • کمان • کوره • کوهمیز • گاو • گاوران • گرگ • گونیا • گیسو • مار • مار باریک • مارافسای • ماکیان • ماهی • ماهی پرنده • ماهی جنوب • ماهی زرین • مثلث جنوبی • مرغ بهشتی • مگس جنوبی • میکروسکوپ • نهنگ • هشتک • هندی

 

ارابه ران

ارابه ران یا ممسک الاعنه یکی از صورتهای فلکی یا پیکرهای آسمانی است. در بالای سر پیکر آسمانی گاو، چند ضلعی بزرگی به نام ارابه ران (Auriga) قرار دارد. درخشان‌ترین ستارهٔ این پیکر آسمانی، نگهبانک عیوق= (Capella) است که پنجمین ستارهٔ درخشان آسمان می‌باشد. عیوق در ادبیات فارسی استعاره از بلندای آسمان و کمال است. ستاره‌ای که از نظر رنگ شبیه به خورشید، ولی در حقیقت بسیار بزرگ‌تر از آن است و بر بازوی راست ارابه ران قرار دارد. بعد از این ستاره، از نظر درخشش، ستارهٔ منکب العنان، در شانهٔ ارابه ران است. جنوبی‌ترین ستارهٔ این چند ضلعی، متعلق به صورت فلکی گاو است.

در مرکز این پیکر، چندین خوشهٔ باز و کم نور (m38,m36) قرار دارند که با چشم غیر مسلح قابل رویت اند. ارابه ران، همیشه افساری در دست و یک بز و دو بزغاله به همراه دارد. در یکی از داستان‌ها، ارابه ران همان هفستوس، پسر لنگ زئوس و هرا است. هفستوس، خدای آتش و حامی هنرمندانی بود که با فلز و آهن کار می‌کردند. او، به دلیل اینکه پیمودن مسافتهای طولانی با پای لنگ برایش دشوار بود، ارابه را اختراع کرد!

 

اسب بزرگ (صورت فلکی)

اسب بزرگ یا اسب بالدار (یا به عربی: فَرَس اعظم و فرس ثانی) نام یکی از صورت‌های فلکی است. این صورت فلکی را معمولاً از روی چهارگوش بزرگ آن می‌شناسند البته تنها سه ستاره در سه گوش از این چهارگوش به اسب بزرگ تعلق دارند و ستاره گوشه شمال شرقی یعنی سُرَّةالفَرَس متعلق به صورت فلکی زن برزنجیر است.

ستاره‌ها
ستاره‌های دارای نام سنتی در این صورت فلکی عبارتند از:

مرکب‌الفرس (زین اسب): (آلفا-اسب بزرگ(α Peg

ساعدالفرس (بازوی اسب): (بتا-اسب بزرگ (β Peg

جنب (پهلوی اسب): (گاما-اسب بزرگ(γ Peg

سرةالفرس (ناف اسب): (دلتا-اسب بزرگ (δ Peg که امروزه به صورت زن برزنجیر منتقل شده         و آلفا-زن برزنجیر نام گرفته.

انف (بینی): (اپسیلون-اسب بزرگ (ε Peg

سعدالهمام (مرد خوش‌اندیش): (زتا-اسب بزرگ(ζ Peg

سعدالمطر (شگون باران): (اتا-اسب بزرگ(η Peg

سعدالبهایم (شگون دام‌ها): (تتا-اسب بزرگ(θ Peg

سعدالبری (شگون بیگناه): (مو-اسب بزرگ(μ Peg

سلم (تاو-اسب بزرگ(τ Peg

 

پیکان (صورت فلکی(

پیکان یا تیر که در لاتین (Sagitta) و در انگلیسی (Arrow) نامیده می‌شود جزء صورت‌های فلکی کوچک می‌باشد.(فقط چلیپا و اسب کوچک از این صورت کوچک تر هستند.(

بطلیموس پیکان را در میان ۴۸ صورت فلکی خود قرار داد.

پیکان توسط صورت‌های فلکی زیر احاطه شده‌است:

روباهک

قهرمان اسطوره‌ای هرکول

عقاب (Aquila)

دلفین

اسطوره‌شناسی
گرچه پیکان جزء صورت‌های فلکی بزرگ نیست و ستاره درخشانی ندارد، در میان فرهنگ‌های پارسی، یهودی، یونانی و رومی بسیار پرورش یافت به طوری که امروزه چندین روایت مختلف دارد که به دقت مفهوم پیکان را توضیح داده‌است.

نام لاتین Sagitta

مخفف Sge

منبع نام افسانه‌های ایرانی و یونانی

نماد پیکان (تیر(

بعد ۱۹.۸۳۳ ساعت

میل -

وسعت ۸۰ درجه مربع

رتبه:۸۶

شمار ستارگان  -

قدر ظاهری < 3) ۰(

درخشان‌ترین ستاره گاما پیکان (Gamma Sge)

قدرظاهری - {قدر‌ستاره(

شهاب بارانها -

صورتهای همسایه

روباهک

پهلوان
دلفین
عقاب
مشهود بین عرض‌های +۹۰ و -۷۰

بهترین زمان مشاهده در حدود ساعت ۲۱:۰۰ و ماه شهریور

 

چلیپا

چلیپا (crux)، که بیشتر به آن صلیب جنوبی (Southern Cross) می‌گویند ، یکی از صورت‌های فلکی کوچک در میان ۸۸ صورت فلکی امروزی است و با اینحال یکی از جالب توجه ترین صورت‌های فلکی است.

این صورت فلکی از سه سمت توسط صورت فلکی قنطورس احاطه شده‌است. چلیپا زمانی ، طبق افسانه‌های یونان باستان جزئی از قنطورس شمرده می‌شد اما از قرن پانزدهم از آن جدا شد، بعد از سفر آمریگو وسپوچی به آمریکای جنوبی در سال ۱۵۰۱. وسپوچی نقشه دو ستاره را کشید ، آلفا سانتور و بتا سانتور که تماما جزئی از چلیپا شدند که البته این مشخصات در یونان قدیم به همین منوال بود.

جغرافیا در آسمان فلکی

در آسمان فلکی چلیپا در شمال صورت فلکی قنطورس قرار دارد. قنطورس به علت بزرگی شرق و جنوب شرقی و جنوب غربی چلیپا را نیز اشغال می‌کند. چلیپا در نیم کره جنوبی آسمان (آسمان جنوبی( قرار دارد.

صورت فلکی مگس در شمال چلیپا و در غرب آن صور بادبان و شاه ‌تخته قرار دارد.

نام لاتین Crux

مخفف Cru

منبع نام Crux

نماد صلیب

بعد ۱۲ ساعت

میل –

وسعت ۶۸ درجه مربع

رتبه:هشتاد و هشتم

شمار ستارگان –

قدر ظاهری(4<3)

درخشان‌ترین ستاره آلفا چلیپا (A Crux)

قدر ظاهری (0/87)

شهاب بارانها  -

صورتهای همسایه

 قنطورس

مگس جنوبی

مشهود بین عرض‌های +۲۰ و -۹۰

بهترین زمان مشاهده در حدود ساعت ۲۱:۰۰ و ماه اردیبهشت

 

خرس بزرگ

صورت فلکی دب اکبر (Uma) خرس بزرگ، زمان رسیدن به نصف النهار: ۳۱ فروردین ؛ مساحت : ۱۲۸۰ درجه مربع دب اکبر همانند صورت فلکی جبار، شاید شناخته شده‌ترین و پرداستان‌ترین صورت فلکی محسوب گردد. این مجموعه نمایانگر یک خرس برای یونانیان باستان و همچنین بومیهای امریکا بوده‌است. هفت ستاره روشنی که بخش اصلی خرس بزرگ را می‌سازد به نام گاوآهن یا گاری (ارابه) معروف است. [در اصطلاح فارسی به آن گاهی یغلاوی و یا آبگردان نیز می‌گویند[.

دب اکبر – خرس بزرگUrsa Major

بدون شک یکی از مشهورترین ستاره‌های درون اسمان هفت ستاره دب اکبر هستند که آنها دم و قسمت پایین تنه خرس را تشکیل می‌دهند و بقیه این شکل این خرس توسط ستاره‌های کم نور تر کامل می‌شود. دب اکبر سومین صورت فلکی بزرگ آسمان است.در اسطوره‌های یونان خرس بزرگ به دارای دو شخصیت است.. یکی به عنوان معشوقهٔ Zeus و Adrasteia که Callisto نام داشت و دیگر به عنوان درختی که از زیوس موقعی که کودک بود نگهداری کرد. داستان‌های بسیاری در مورد چگونگی تبدیل شدن Callisto به خرس بزرگ هست که ما به یکی از آنها میپردازیم. معمولاً Callisto را دختر شاه آرکاد (قسمتی در یونان) که Lycaon نام داشت میدانند. ولی در یک داستان دیگر او را دختر پسر این شاه(Ceteus) میدانند.در این نسخه او (Ceteus) صورت فلکی هرکول است که زانو زده و دست خود را به سمت خدا دراز کرده و به او برای تبدیل شدن دخترش به خرس التماس می‌کند.Callisto عضو و پیرو الهه ماه و شکار (Artemis) شد. او مانند Artemis لباس میپوشید و موهای خود را میبست. و خیلی زود به عنوان شکارچی محبوب و همراه Artemis شناخته شد. او قسم پاکدامنی و نجابت را برای Artemis خورد. یک روز وقتی Callisto در بیشه زیر سایه یک درخت دراز کشیده بود زیوس تغییر شکل داد و به او نزدیک شد(داستان کامل Ovid in Book II of his .(Metamorphoses  زیوس خود را به شکل Artemis در اورد و Callisto را بغل کرد. قبل از اینکه دختر از وحشت کاری انجام دهد خود را به شکل واقعی بر گشت و به او تجاوز کرد.

یک روز گرم وقتی که گروه شکار به نزدیکی رودی رسیدند تصمیم به شکار گرفتند و Artemis لباسهایش را در آورد و بقیه را به رودخانه راهنمایی کرد. و Callisto در کمال بی میلی لباسهایش را در آورد و شکم بر امده او که نشانهٔ حاملگی بود نمایان شد.Artemis او را رسوا کرد و از گروه خود اخراج کرد.بدترین زمان موقعی بود که او پسری به نام Arcas به دنیا آورد. هرا همسر زیوس که شوهر خود را میشناخت و این مسیله را فهمیده بود تصمیم گرفت که انتقام بگیرد. Hera موهای Callisto را گرفت و روی زمین کشید. بعد از آن روی دستها و پاهای Callisto موهای سیاه شروع به جوانه زدن کرد و دستها و پاهای او به شکل پنجه در آمدند و در آخر به شکل یک خرس در آمد.برای ۱۵ سال او در جنگل زندگی کرد و او به شکل خرس بود ولی مغز انسان داشت.روزی گروهی را مشغول شکار دید و پسر خود Arcas را بین آنها تشخیص داد. او سعی کرد به پسرش نزدیک شود ولی Arcas ترسید. او سعی کرد که خرس را متواری کند ولی در همان هنگام زیوس یک گرد باد فرستاد که هر دوی آنها را به آسمان برد و Callisto را به دب اکبر تبدیل کرد وArcas را به صورت فلکی Boötes تبدیل کرد.(در بعضی از داستان‌ها او به خرس کوچک تبدیل شد(

نام لاتین Ursa major

مخفف Uma

منبع نام افسانه‌های پارسی

نماد خرس بزرگ

بعد ۱۰٫۶۷ ساعت

میل ۵۵٫۳۸°

وسعت ۱۲۸۰ درجه مربع

رتبه:سوم

شمار ستارگان -

قدر ظاهری(6<3)

درخشان‌ترین ستاره اپسیلون خرس بزرگ (E UMa)

قدرظاهری -{قدر‌ستاره(

شهاب بارانها

 Alpha

 Ursa

Majorids

Leonids-Ursids

صورتهای همسایه

 اژدها
شیر
شیر کوچک

زرافه
سیاه‌گوش
سگ‌های تازی

گیسو
گاوچران
مشهود بین عرض‌های +۹۰ و -۳۰

بهترین زمان مشاهده در حدود ساعت ۲۱:۰۰ و ماه فروردین

 

خرس کوچک

خرس کوچک یا دُب ‌اصغر (Ursa minor) صورت فلکی کوچکی در آسمان شمالی ( نیم کره شمالی) می باشد.

دب‌اصغر یکی از 88 صورت فلکی امروزی است. این جالب توجه است که یکی از مشهورترین ستارگان آسمان یعنی ستاره قطبی در این صورت فلکی قرار دارد.

دب ‌اصغر در جنوب صورت های فلکی پادشاه و اژدها قرار دارد. در جنوب آن نیز صورت های فلکی اژدها و خرس بزرگ قرار دارد.

 

ذات‌الکرسی

پیکر آسمانی ذات الکرسی بهترین نقطهٔ شروع برای یافتن ستارگان در پاییز است. پنج ستارهٔ اصلی در آن، مانند W کنار هم قرار گرفته‌اند و با اینکه هیچکدام روشنتر از قدر اول نیستند به راحتی می‌توان شکلW یا M را مشاهده کرد. درخشانترین ستارهٔ ذات الکرسی ستارهٔ صدر (Schedar) در راس غربی W واقع است. اگراز ستارهٔ میانی W یعنی گاما-تخت‌نشین، خطی فرضی را به صدر وصل کنیم و آن را 10 برابر فاصلهٔ دو ستاره امتداد دهیم به صورت فلکی بزرگ فرس اعظم یا اسب بالدار می‌‌رسیم. ستارگان اصلی آن مربع بزرگی را می‌‌سازند که مربع فرس اعظم نامیده می‌شود و قدر ستارگان آن کمتر از قدر اول است. در یک شب تاریک برای امتحان تیزبین بودنتان می‌توانید ستارگان درون آن را بشمارید که به بیش از 12 تا هم می‌‌رسند. چارگوش بزرگ (Great square) پگاسوس (Pegasus) در افسانه‌ها اسب بالداری بوده، به گونه‌ای که مربع بزرگ، بدن و بالهای آن را تشکیل می‌‌دهد. ستارگان بزرگ از بالا طرف راست در جهت عقربه‌های ساعت به ترتیب ساق (Scheat)، مرکب (Markab)، جنب (Algenib) و فرس (Alpheratz) نام دارد، فرس ستارهٔ فوقانی چپ مربع، در واقع متعلق به پیکر آندرومدا (Andromeda) است که شامل دو ردیف از ستارگان قدر سوم و چهارم است که یک V با دهانهٔ تنگ تشکیل می‌‌دهند و نوک این V را ستارهٔ فرس می‌‌سازد.

اگر در آندرومدا، دومین جفت ستارهٔ شکلV را بسوی تخت‌نشین و به اندازهٔ فاصله خودشان امتداد دهیم به یک لکهٔ نورانی میرسیم که کهکشان مارپیچی M31 نام دارد. این کهکشان شبیه کهکشان راه شیری است که درفاصلهٔ 2.9 میلیون سال نوری از ما قرار گرفته و نزدیک‌ترین کهکشان از نظر فاصله است و با چشم غیر مسلح نیز دیده می‌شود. این کهکشان نخستین بار توسط عبدالرحمان صوفی رازی با چشم غیرمسلح رصد شد و مورد مطالعه قرار گرفت. حال دوباره نگاهی به صورت فلکی راهنمایمان تخت‌نشین می‌‌اندازیم.

اگر دو ستارهٔ آلفا و بتا که در راس عمودی ذات الکرسی قرار دارد را در جهت بتا دنبال کنیم، به صورت فلکی قیفاووس (Cepheus) می‌‌رسیم که درخشان‌ترین ستارهٔ آن الدرامین (Alderamin) است که در عربی بازوی راست معنی می‌‌دهد و ستارهٔ درخشان بعد از آلدرامین، الفرق (Alphirk) است. ستارهٔ دلتا در قیفاووس، ستارهٔ متغییر معروفی است که درخشندگی آن هر 5.3 روز بین 4.1+ تا 5.2+ تغییر می‌کند.

این سه صورت فلکی در اساطیر باستان با هم خانواده‌ای را تشکیل می‌‌دهند که آندرومدا شاهدخت اتیوپی دختر قیفاووس و کاسیوپیا (ذات الکرسی) بوده است. دو رشته ستارگان آندرومدا را می‌توان به دو پای اسب تشبیه کرد. کاسیوپیا(Cassiopeia) یا تخت‌نشین، ملکهٔ اتیوپی ،مادر آندرومدا، طبق افسانه‌ها بر روی تختی نشسته است که چندان راحت نیست! و پادشاه اتیوپی پدر آندرومدا، قیفاووس است.

 

زن برزنجیر

زن برزنجیر یا اِمرَاة‌المُسَلسَله یا مِرآة‌المسلسله نام یکی از پیکرهای آسمانی‌ در آسمان نیمکره شمالی است که بزرگ‌ترین کهکشان همسایه به راه کاهکشان در آن دیده می‌شود. معمولاً در کتاب‌ها آن کهکشان را نیز به همین نام می‌‌نامند.

قدر ظاهری سرةالفرس پرنورترین ستاره این صورت فلکی، 2/1 است. در دسته بندی ستارگان بایر (آلفا) – امراة المسلسله نامیده شده است آنچه در این قسمت آسمان شایان توجه بسیار است شیئ است که نام علمی آن NGC224 است و در نزدیکی (نو)- امراة المسلسله جای دارد. به چشم برهنه به صورت ستاره ابر مانندی از قدر پنجم می‌آید به سرشت واقعی آن فقط با کمک تلسکوپی نیرومند می‌توان پی برد. M31 کهکشانی است کاملاً شبیه به کهکشان ما این کهکشان از میلیاردها ستاره تشکیل شده و اندکی از کهکشان ما بزرگ‌تر است دورترین شیی است در فضا که با چشم برهنه می‌توان دید. نوری که کهکشان بزرگ زن در زنجیر را ترک کند پس از سفری 2،000،000 ساله در فضا به ما می‌‌رسد.

در اساطیر

نام اروپایی این پیکر آسمانی یعنی آندرومدا، در اساطیر یونانی نام زنی بوده است که پرساوش (پرسئوس) پهلوان عاشق وی بوده است و در بند اژدهایی در در ساحلی در حبشه با زنجیر زندانی بود. پرساوش با کشتن اژدهای مزبور وی را آزاد می‌کند و آن دو ازدواج می‌کنند. از ایشان فرزندانی پدید می‌آید از جمله پرسس. بنابراین افسانه‌ها پرسس نیای پارسیان (ایرانیان) است.

آندرومدا دختر زیبای سِفِئوس (قیفاووس) و کاسیوپیه (ذات‌الکرسی) پریان را از خودخواهی بیش از اندازه اش به خشم آورد. نپتون، برای تنبیه وی، او را به صخره‌ای در کناره دریا زنجیر کرد تا شکار اژدهایی دریایی شود که در آن هنگام ساحل دریا را عرصه تاخت و تاز خود کرده بود درست در همان لحظه‌ای که اژدها به اندرومدا حمله آورده بود، پرسه‌ئوس (برساووش) با جادو غول را به سنگ بدل کرد و آندرومدا را نجات داد.

نام لاتین Andromeda

مخفف And

منبع نام Andromedae

نماد آندرومدا، زنی زنجیر شده

بعد 1 ساعت

میل –

وسعت 722 درجه مربع

رتبه:519

شمار ستارگان -

قدر ظاهری(3<3)

درخشان‌ترین ستاره آلفا آندرومدا

قدرظاهری (2/1)

شهاب بارانها

زن برزنجیر

صورتهای همسایه

-

مشهود بین عرض‌های +90 و  -40

بهترین زمان مشاهده در حدود ساعت 21:00 و ماه آبان

 

شکارچی
شکارچی یا جبار (orion) و یا راعی صورت فلکی است که نیمی از آن در نیم کره جنوبی و نیم دیگر آن در نیم کره شمالی قرار دارد !

این صورت فلکی در جنوب صورت فلکی ارابه‌ران (Auriga) و در شرق صورت فلکی دوپیکر یا جوزا (Gemini) قرار دارد. همچنین در شمال شرقی آن صورت فلکی ثور یا گاو نر قرار دارد. دست ها و بالاتنه جبار در نیم کره شمالی حاوی یکی از پر نور ترین ستاره ها به نام ( ابطالجوزا ) می باشد .

در نیم کره جنوبی که پایین تنه شکارچی در آن قرار دارد صوُر تک شاخ و نهنگ قرار دارد ، در جنوب و جنوب غربی الجبار خرگوش و سگ بزرگ قرار دارد و به همین دلیل الجبار را شکارچی سگ می دانند !

در جنوب شرقی الجبار نیز صورت فلکی رودخانه(Eridanus)  واقع است ... فقط در نیمی از سال می توان شکارچی را در آسمان دید !